Gelijkzwevende temperatuur

Voordat ik een piano ga stemmen, neem ik met behulp van computersoftware een aantal tonen los van elkaar op. Hiermee ontstaat een uniek profiel waarmee de software de boventonen van deze specifieke piano analyseert; die zijn namelijk per instrument verschillend. Vervolgens berekent de computer de perfecte stemming door de entropie (wanorde, ontaarding) tussen alle boventonen te minimaliseren. Dit resulteert in een stemcurve die ik vervolgens toepas op deze piano. 

Het moeilijkste van pianostemmen is namelijk niet om een toon goed te laten klinken, maar om ervoor te zorgen dat alle intervallen en toonhoogten in een zo goed mogelijke verhouding tot elkaar staan. Dit noemen we de gelijkzwevende stemming of evenredigzwevende temperatuur. De nauwkeurigheid waarmee een computer dit doet valt niet te evenaren met het menselijk gehoor.

Stemhoogte

Het startpunt bij het stemmen is altijd de stemtoon of normaaltoon: de ‘A’ van het vierde octaaf. De toonhoogte van die specifieke toets is lang geleden vastgesteld op 440 Hz. Dit is van groot belang voor zowel de bouwers van muziekinstrumenten als voor de muzikanten zelf, omdat dit het samenspelen met andere instrumenten mogelijk maakt.
Sommige pianisten hebben de piano overigens liever op 442 Hz gestemd: het geluid zou dan helderder en briljanter klinken. Ik heb het geprobeerd maar ik hoor geen verschil tussen 440 of 442 Hz. Laat onverlet dat het uiteraard geen probleem om de piano op 442 Hz te stemmen. Het is wel zo dat je idealiter de hoogte van de stemming zo min mogelijk wijzigt: het komt de stemvastheid van het instrument namelijk niet ten goede.

Stemhamer

Ik maak gebruik van een Jahn stemhamer. Deze stemhamer is gemaakt van carbon fiber, ook wel grafietvezel genoemd. Dit materiaal is sterker en stijver dan staal, maar  ook veel lichter. Voor het stemmen van een piano zijn dit geweldige materiaaleigenschappen. Het liefst breng je de energie van de stemhamer namelijk rechtstreeks over op de stempen die in de piano zit. Door hieraan te draaien verhoog of verlaag je de hoogte van de desbetreffende toon. Als de steel van de stemhamer ook maar een klein beetje buigt, zal niet alle energie rechtstreeks op de stempen overgaan. Daar hou je als pianostemmer rekening mee en op een gegeven moment weet je ook precies hoe je daarmee om moet gaan. Maar met deze Jahn-stemhamer weet ik dat er geen energieverlies optreedt: de steel is namelijk óf kaarsrecht, óf hij is gebroken. Een stemhamer dus waar ik veel plezier aan beleef en waar ik niet meer zonder zou willen.

Erg ontstemde piano’s

Soms is het niet mogelijk om de piano in één stembeurt op 440 Hz te krijgen doordat de piano vele jaren niet meer is gestemd, of omdat het instrument heel oud is. Hierdoor zakt de piano in toon. Als de toon heel veel is gezakt, neemt het risico op snaarbreuk toe wanneer de toonhoogte ineens weer naar de oorspronkelijke 440 Hz wordt gebracht. Elke snaar vertegenwoordigd een spanning van ongeveer 80 kilo. Een piano heeft gemiddeld 230 snaren, dus de totale trekkracht is ruim 18.000 kilo. Dat is ook direct de reden waarom een piano een gietijzeren frame heeft: de krachten zijn gigantisch. Het ineens fors omhoogtrekken van alle snaren (een zogeheten pitch raise) is een bijzonder pijnlijke ervaring voor je piano. Bovendien zal de piano daarna ook minder stemvast zijn: hij zal sneller ontstemmen vanwege het grote verschil in spanning op de snaren van vóór en ná het stemmen. In die gevallen is het verstandiger de piano in twee (of heel soms zelfs drie) stembeurten te stemmen. Tussen die stembeurten moet minimaal drie weken tijd zitten. Zo kan de piano zich geleidelijk aanpassen aan de hogere snaarspanning.
Ook kun je ervoor kiezen om de stemtoon niet op te trekken naar 440 Hz maar deze lager te houden. De consequentie hiervan is wel dat je niet meer met andere gestemde instrumenten kunt samenspelen. Maar als je solo speelt, is een lagere stemtoon een mogelijkheid en volstaat een enkele stemming.

Ook komt het voor dat een piano niet, of niet goed meer te stemmen is. Bijvoorbeeld omdat als gevolg van jarenlange verwaarlozing het mechaniek in de piano is versleten, de zangbodem gescheurd of er andere schade is aan het instrument. Als daar sprake van is, zal ik het aangeven.